Contidos especificos da filosofia da ciencia.

- A revolución coperniciana

Abórdase o problema da observación con instrumentos antigos, a organización dos datos baixo un marco teórico ou cosmovisión compatible coas demais crenzas da época da Grecia Antiga. O geocentrismo é un caso de estudo de interese pola súa coherencia interna e o seu gran poder explicativo para a época. Tentarase poñer de manifesto a adecuación da teoría para os datos e precisión da época á vez que se destacarán os datos anómalos que poderían tomarse como pista de inadecuación. Abórdase a noción de hipótese ad hoc distinguindo as dúas nocións de ad hoc que se atopan habitualmente na literatura (hipótese que xorden para soportar casos anómalos pero pasibles de ser postas a proba independentemente destes casos; hipótese que non teñen modo de poñerse a proba independentemente do caso anómalo). Son varios os episodios ricos en canto ao recurso á hipótese ad hoc: a formulación de novos epiciclos para poder dar conta da retrogradación dos planetas e a posición do resto dos astros, a contribución de Copérnico de que as estrelas deben estar moi lonxe para non mostrar o efecto de paralaxe (segundo a precisión da época); os efluvios que Kepler pensou eran responsables da forma elíptica das órbitas, a inercia proposta por Galileo para afrontar o resultado de que os obxectos caen na vertical do lugar, etcétera. Abórdase o estudo das diferentes concepcións de cambio de teorías, paradigma, revolución científica, programas de investigación, a ciencia como empresa de resolución de problemas, os valores da coherencia, o axuste empírico, a predición e a explicación científica, as controversias científicas, a articulación entre teorías sucesivas, o problema da inconmensurabilidad, a redución teórica, a análise do contexto histórico, a orixe das fontes históricas relacionado coa invasión árabe na península ibérica, a orixe dos coñecementos técnicos e o problema das rutas comerciais como motor do coñecemento teórico. Non se abordarán nesta unidade todas as perspectivas mencionadas senón que se presentarán algunhas delas como para poder estudalas gradualmente noutras unidades. En cambio analizarase a relación datos-instrumentos-teorías, o valor da coherencia, a explicatividad, o axuste empírico e a dinámica da contrastación. Tamén pode aproveitarse este caso de estudo para analizar o problema de atopar antecesores das ideas que xorden en diferentes períodos. Por exemplo adóitase mencionar a Galileo como antecesor do que finalmente será a física proposta por Newton,  ou ben a Aristarco como antecesor do heliocentrismo proposto por Copérnico, o cal podería someterse a crítica. Dado que o caso histórico abarca un período que se adoita identificar co do xurdimento da ciencia moderna, é propicio para a distinción entre técnica e tecnoloxía e para poñer en evidencia o papel da experimentación e os datos para decidir sobre as hipóteses. Un percorrido por algúns instrumentos de medición típicos da antigüidade pode ser útil para ilustrar a capacidade de cálculo e organización dos datos. É crucial analizar as modificacións que a invención do telescopio introduce nas discusións e os avances que a invención do cálculo infinitesimal permitiu na unificación da astronomía e a física. Débese facer notar tamén que a distinción disciplinar tal como coñecémola na actualidade non é do todo aplicable a tales períodos históricos, misar que a delimitación entre ciencia, non ciencia e pseudo-ciencia.

-Controversias científicas: Pasteur-Pouchet e a polémica sobre a xeración espontánea:

A controversia entre Pasteur e Pouchet abórdase desde unha perspectiva historiográficamente máis rica esta controversia científica podendo introducir a distinción internalismo  externalismo. Destácanse os aspectos relacionados coa comunidade científica, o estudo dos actores sociais mediante o recurso ás biografías científicas, as técnicas utilizadas na época e a conformación do consenso na comunidade científica. O caso é rico para o estudo das perspectivas whig, antiwhig e anti-antiwhig (en terminoloxía de Merton) para a historia da ciencia, para a elaboración de historias hipotéticas e para sinalar o valor das eleccións casuais nos resultados do desenvolvemento da ciencia. Analízase o impacto que a invención do microscopio tivo na polémica.

-Teorias e métodos. Mendel:

Ao estudar os experimentos realizados por Gregor Mendel e logo relacionalo cos coñecementos de xenética actual (xa estudados en bioloxía) abórdanse as propostas de método científico tradicionais: método inductivo, método hipotético deductivo, a explicación científica, o problema da articulación entre teorías sucesivas (de Mendel á xenética actual) e a noción de progreso tradicional (defendida ata mediados do s. XX). Estúdase o problema de cales son datos para unha historia da ciencia, distintas fontes históricas, e o problema da reconstrución racional do desenvolvemento científico. Volve abordar o problema dos antecesores (Mendel como ?pai da xenética?). Valóranse as novidades tecnolóxicas que permitiron o paso da teoría de Mendel á xenética clásica, aos descubrimentos de Morgan e finalmente á xenética asociada ao ADN. Nesta sucesión é útil sinalar a invención de microscopios de novas xeracións como o de varrido electrónico ou o de efecto túnel. Isto permite visualizar a interdependencia existente entre os desenvolvementos logrados en distintos campos da ciencia. Revísanse as nocións de explicación científica, articulación de teorías de distintas disciplinas (química, física e bioloxía) e introdúcense as nocións de eficacia, eficiencia e racionalidade mesológica. A posibilidade tecnolóxica de manipulación xenética permite introducir valores non epistémicos que impregnan os lineamientos do desenvolvemento científico e tecnolóxico e que deben debaterse nunha sociedade democrática. Estes temas permiten abordar a relación entre a ciencia, a tecnoloxía e a sociedade na que se desenvolven (reflexións que adoitan abarcarse baixo o rótulo Ciencia, Tecnoloxía e Sociedade pero que poderían moi ben reconsiderarse baixo a noción de control democrático do desenvolvemento científico e tecnolóxico).

-Sucesión de teorías. Evolucionismo en biolxia:

Abórdase a secuencia de teorías biolóxicas acerca da diversidade de especies: Fijismo, Transformismo e Evolucionismo (e os seus autores máis representativos: Cuvier, Lamarck e Darwin-Wallace). Analízase a pertinencia de agrupalos segundo as súas propostas fundamentais e identifícanse as diferenzas entre tales propostas volvendo analizar de maneira crítica a noción de antecesor. Deste xeito facilítase a introdución de nocións como a de paradigma kuhniano ou a de programa de investigación lakatosiano. Estúdase a articulación entre teorías de distintas disciplinas (a maneira en que a teoría de Darwin e Wallace contrasta cos cálculos sobre a idade da Terra e como se articula co uniformismo en xeoloxía). En canto á articulación entre distintos campos da ciencia destácase a información que as teorías da evolución obteñen na actualidade da datación de fósiles baseada en isótopos radioactivos e a información extraída dos diferentes estratos ou capas de sedimentación no chan. Abordarase o estudo da chamada ?nova filosofía da ciencia? destacando as súas características distintivas: a carga teórica da observación (tanto a asociada ao uso de instrumentos xa abordada en unidades anteriores como a asociada a calquera observación dada a cultura, historia e capacitación do observador) e a subdeterminación da teoría polos datos. Sobre este último punto vale a pena destacar que a tese de Duhem-Quine debe aproveitarse en varios aspectos. Por unha banda debe mostrarse que unha serie finita (incluso unha serie aliñada) de puntos nun plano pode axustarse con infinidade de curvas e que a elección da máis simple (por exemplo a recta) obedece a criterios metateóricos como o de simplicidade. Por outra banda a tese abre o lugar para considerar as controversias científicas como o habitual da práctica científica e o consenso como unha construción. Unha terceira faceta a ter en conta é respecto dos ?experimentos cruciais?. Se toda colección de datos admite máis dunha interpretación ou hipótese, entón desde un punto de vista estrito non hai posibilidades de dirimir unha controversia entre teorías rivais por medio do agregado de datos. Con todo, debe mostrarse que os experimentos cruciais tamén teñen un valor retrospectivo para a historia da ciencia e que serven para desestimar conxuntos específicos de afirmacións: unha vez observado que o fenómeno das estrelas novas non ocorre na atmosfera senón moito máis lonxe que a Lúa, non é posible soster o geocentrismo na súa versión inicial cunha zona supralunar inmutable. Estudarase a proposta de polo menos un (poden tratarse todos eles se o tempo permíteo ou poden deixarse os restantes como tema de investigación bibliográfica escolar) dos seguintes autores: Thomas S. Kuhn, Imre Lakatos e Larry Laudan. Discútese a noción de progreso da ciencia que pode ser sostida no novo marco filosófico.

-Articulación de teorías. A cosmoloxia actual:

O estudo das cosmologías actuais permite abordar os valores de unificación, articulación e integración que presentan as disciplinas na actualidade (por exemplo o estudo dos fenómenos estelares e os resultados en aceleradores de partículas). Dada a aparentemente nula repercusión que a cosmología pode ter en aspectos prácticos para a sociedade parece útil analizar o fenómeno da Big Science (grandes investimentos en aceleradores de partículas e exploración espacial), relacionándoo co contexto histórico no que se desenvolveu a revolución copernicana e a súa tamén aparente inutilidade práctica. No proceso de construción das teorías vixentes actuais como a do big bang, debe sinalarse novamente a aparición de datos inesperados (serendipia), resaltando o papel dos descubrimentos casuais ao longo da historia da ciencia (véxase o caso de Penzias e Wilson ao detectar a radiación cósmica de fondo). Ademais de sinalarse novamente o aumento na precisión, este tema permite introducir o concepto de ?sensibilidade? para destacar a capacidade de aumentar a relación sinal-ruído e así obter información de radiación aparentemente insignificante ou porcións de enerxía existentes durante lapsos extremadamente curtos. Neste caso destácanse como instrumento de medición e detección rádioos-observatorios e os aceleradores de partículas. Para chegar a construír unha descrición tan complexa como a teoría do big bang foi necesario graduar o coñecemento en diferentes banzos. Cada paso nesa construción implica a aceptación de distintas teorías. Así, para poder armar esta descrición tan ampla e dinámica do universo foi necesario agregar varias teorías. Pódese repasar este percorrido e poñer en evidencia o modo en que a teoría do big bang articúlase nunha rede de coñecemento.